Freelance Sözleşmesi Örneği: Eser Sözleşmesi, Fikri Haklar ve Teslim

Freelance sözleşmesi örneği arayan çoğu meslektaş, aslında bir eser sözleşmesi taslağı arıyordur: serbest çalışan belirli bir işi belirli bir bedel karşılığında teslim etmeyi üstlenir ve ilişki Türk Borçlar Kanunu m.470 ve devamı hükümlerine tabi olur. Uygulamadaki taslakların iki zayıf noktası vardır. Birincisi, fikri hakların devri FSEK m.52'nin aradığı biçimde yazılmaz ve iş sahibi ödediği işin haklarını hiç kazanmamış olur. İkincisi, "sürekli iş birliği" adı altında kurulan ilişki bağımlılık unsuru taşıdığında iş sözleşmesine dönüşür ve serbest çalışan sanılan kişi işçi statüsüne girer. Aşağıda önce niteliği, sonra maddeleri, sonra bir iskeleti ele alıyoruz.

Hukuki Nitelik: Eser mi, Vekâlet mi, İş Sözleşmesi mi?

TBK m.470 eser sözleşmesini, yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar. Belirleyici ölçüt sonuç taahhüdüdür: logo, web sitesi, çeviri, yazılım modülü ya da makale gibi somut bir çıktı teslim edilecekse eser sözleşmesi vardır. Sonuç değil özenli bir çaba borçlanılıyorsa (danışmanlık, düzenli sosyal medya yönetimi) ilişki vekâlet niteliğine yaklaşır; bu ayrımın sözleşme metnine yansımasını danışmanlık sözleşmesi örneğimizde inceledik.

Üçüncü ihtimal daha tehlikelidir. Serbest çalışan, iş sahibinin belirlediği saatlerde, onun araçlarıyla, günlük talimat altında ve tek bir müşteriye çalışıyorsa ortada bağımlılık unsuru vardır ve sözleşmenin başlığı ne olursa olsun ilişki iş sözleşmesi sayılabilir. Bunun sonucu SGK primi, fazla çalışma ücreti ve kıdem tazminatı riskidir. Sözleşmeye serbest çalışanın işi kendi organizasyonu, kendi araçları ve kendi zaman planıyla yürüteceğini, başka müşterilere de çalışabileceğini açıkça yazın; iş sözleşmesiyle sınır için iş sözleşmesi örneğimize bakabilirsiniz.

Yüklenicinin Borçları: Sadakat, Özen ve Bizzat İfa

TBK m.471 yüklenicinin üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle ifa etmesini ister; özen ölçütü, benzer alandaki işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstereceği mesleki ve teknik kurallara göre belirlenir. Aynı madde, yüklenicinin eseri doğrudan doğruya kendisi yapmasını ya da kendi gözetimi altında yaptırmasını arar; eserin meydana getirilmesinde yüklenicinin kişisel özellikleri önem taşımıyorsa iş başkasına da yaptırılabilir. Freelance ilişkilerde bu nokta kritiktir: iş sahibi o kişinin tarzı ya da uzmanlığı için sözleşme yapıyorsa, alt yükleniciye devri sözleşmede açıkça yasaklamalıdır. Araç ve malzeme, aksine âdet veya anlaşma yoksa yükleniciye aittir.

TBK m.473 iş sahibine iki erken müdahale imkânı verir: yüklenici işe zamanında başlamaz, işi geciktirir ya da belirlenen sürede bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa iş sahibi teslim gününü beklemeksizin sözleşmeden dönebilir; iş sırasında ayıplı ya da sözleşmeye aykırı yapım açıkça görülüyorsa uygun süre vererek giderilmesini ister, giderilmezse onarımın veya işe devamın üçüncü kişiye verileceğini ihtar eder. Sözleşmede ara teslim tarihlerinin bulunması bu hükümleri işletilebilir kılar.

Fikri Haklar: FSEK'te Eser Sahibi Yüklenicidir

Freelance sözleşmesinin en sık hatalı yazılan maddesi budur. FSEK m.8 uyarınca bir eserin sahibi onu meydana getirendir; m.1/B eseri sahibinin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat ürünü olarak tanımlar. FSEK m.18, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakların, aksi anlaşılmadıkça, bunları çalıştıranlarca kullanılacağını söyler. Serbest çalışan bu üç sıfatın hiçbirini taşımaz; dolayısıyla iş sahibi, bedeli tam ödese bile, sözleşmede geçerli bir devir yoksa eser üzerinde mali hak kazanmaz.

Devir FSEK m.48'e göre mümkündür: eser sahibi mali hakları süre, yer ve içerik bakımından sınırlı ya da sınırsız, karşılıklı ya da karşılıksız devredebilir; yalnız kullanma yetkisi (ruhsat) de verilebilir. Şekil şartı FSEK m.52'dedir: mali haklara ilişkin sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Bu yüzden "yüklenici tüm haklarını devreder" cümlesi yeterli değildir; işleme (m.21), çoğaltma (m.22), yayma (m.23), temsil (m.24) ve umuma iletim (m.25) hakları tek tek sayılmalı, devrin süre ve ülke sınırı yazılmalıdır.

İki ek kural taslağa girmelidir. Manevi haklar (umuma arz m.14, adın belirtilmesi m.15, eserde değişiklik yasağı m.16) devredilemez; yapılabilecek olan, yüklenicinin adının anılıp anılmayacağı ve iş sahibinin eserde ne ölçüde değişiklik yapabileceği konusunda yazılı düzenleme yapmaktır. İzinsiz kullanım hâlinde FSEK m.68 sözleşme yapılsaydı istenebilecek bedelin üç katına kadar talep hakkı verir; bu yüzden devrin hangi ana bağlandığı (ödeme mi, teslim mi) açıkça yazılmalıdır. Yazılım işlerinde kaynak kodu, kütüphane ve açık kaynak lisanslarına ilişkin ek düzenlemeleri yazılım geliştirme sözleşmesi örneğimizde ele aldık.

Bedel, Götürü Bedel ve Muacceliyet

TBK m.479 uyarınca iş sahibinin bedel borcu eserin teslimi anında muaccel olur; parça parça teslim kararlaştırılmış ve bedel parçalara göre belirlenmişse her parçanın bedeli teslimiyle muaccel olur. Freelance ilişkilerde yaygın olan avans + teslimde bakiye modeli bu hükümle uyumludur, ancak sözleşmeye yazılmalıdır.

Götürü bedelde TBK m.480 katıdır: yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür ve iş öngörülenden fazla emek gerektirse bile artış isteyemez; iş az emek gerektirse bile iş sahibi bedelin tamamını öder. Tek istisna m.480/2'dir: başlangıçta öngörülemeyen ya da öngörülüp de göz önünde tutulmayan durumlar işi son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden uyarlama, bu mümkün değilse sözleşmeden dönme hakkına sahiptir. Uygulamada asıl uyuşmazlık kapsam kaymasından çıkar: iş sahibi "küçük bir ekleme" ister, yüklenici bunu ek iş sayar. Çözüm, kapsamı bir ekte tanımlayıp kapsam dışı taleplerin yazılı onayla ve ayrı bedelle yapılacağını söyleyen bir değişiklik maddesidir.

Teslim, Kabul ve Ayıp Sorumluluğu

TBK m.474 iş sahibine, teslimden sonra işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirme ve ayıpları uygun süre içinde bildirme yükümlülüğü yükler. "Uygun süre" belirsizliğini sözleşmeyle giderin: teslimden itibaren kaç iş günü içinde kabul veya gerekçeli ret bildirilecek, bildirim yoksa eser kabul edilmiş sayılacak mı, kaç revizyon turu bedele dâhil.

Ayıp hâlinde iş sahibinin seçimlik hakları TBK m.475'tedir: eser kullanılamayacak ya da hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplıysa sözleşmeden dönme; eseri alıkoyup ayıp oranında bedel indirimi; aşırı masraf gerektirmiyorsa ücretsiz onarım. Genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır. Zamanaşımı m.478'de teslimden itibaren taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, yüklenicinin ağır kusuru varsa yirmi yıldır.

Fesih, Sona Erme ve Uyuşmazlık

Üç hüküm freelance sözleşmesinin fesih maddesini belirler. TBK m.484 uyarınca iş sahibi, tamamlanan kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir; sözleşmeye "tamamlanan aşamaların bedeli ödenir" şeklinde bir kademe tablosu koymak bu tazminatı hesaplanabilir yapar. TBK m.485 uyarınca eserin tamamlanması iş sahibiyle ilgili beklenmedik bir olay yüzünden imkânsızlaşırsa yüklenici yaptığı işin değerini ve bu değere girmeyen giderlerini isteyebilir. TBK m.486 ise yüklenicinin kişisel özellikleri göz önünde tutularak yapılan sözleşmenin, onun ölümü ya da kusuru olmaksızın eseri tamamlama yeteneğini kaybetmesiyle kendiliğinden sona ereceğini söyler. Serbest çalışanın hastalığı bu yüzden ayrıca düzenlenmelidir.

Gizlilik, iş sahibinin verilerinin korunması ve rekabet sınırlamaları bu sözleşmenin doğal ekleridir; ayrıntı için gizlilik sözleşmesi örneğimize ve rekabet yasağı sözleşmesi örneğimize bakabilirsiniz.

İki taraf da tacirse ve iş her ikisinin ticari işletmesiyle ilgiliyse uyuşmazlık ticari davadır ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat taleplerinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m.5/A). Serbest çalışan şahıs işletmesi olarak vergi mükellefiyse bu ihtimal gerçektir; sözleşmeye arabuluculuk kaydı koymak dava şartını kaldırmaz ama tarafları hazırlar. Yetki sözleşmesi ancak tacirler ya da kamu tüzel kişileri arasında yapılabilir (HMK m.17); gerçek kişi serbest çalışanla imzalanan "İstanbul mahkemeleri yetkilidir" kaydı bağlayıcı değildir.

Freelance Sözleşmesi Örneği: Madde Madde İskelet

Sık Yapılan Hatalar

• Fikri hak devrini "tüm haklar iş sahibine aittir" cümlesiyle geçiştirmek; FSEK m.52 hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar.
• Devrin hangi anda gerçekleşeceğini (ödeme mi, teslim mi) yazmamak; ödeme yapılmadan hak devredilmiş olur.
• Yüklenicinin kullandığı font, stok görsel ve açık kaynak kütüphanelerin lisanslarını sormamak.
• Kapsamı bir ekte tanımlamamak; her ek talep götürü bedel tartışmasına dönüşür.
• Kabul süresini ve revizyon turu sayısını yazmamak; TBK m.474'teki "uygun süre" belirsiz kalır.
• Serbest çalışanı mesai saatine, ofise ve tek müşteriye bağlayıp iş sözleşmesi riski yaratmak.
• Alt yükleniciye devri düzenlememek; TBK m.471 kişisel özellik önemli değilse devre izin verir.
• Gerçek kişi serbest çalışanla yetki sözleşmesi yapmak (HMK m.17).

Beyan ile Freelance Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da sözleşme üretmek için belge yüklemek zorunlu değildir: tarafları, iş tanımını, bedeli ve fikri hak modelini talimat olarak yazmanız taslak için yeterlidir; iş sahibinin şartnamesi ya da eski bir sözleşme varsa PDF, DOCX, UDF veya görsel olarak yükleyebilirsiniz. Karşı taraftan gelen hazır bir taslağı "Belge İnceleme" bulgu bulgu değerlendirir ve her bulguyu metne çapalar. Çıktı DOCX, PDF veya UDF olarak alınır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.