İş Sözleşmesi Örneği: 4857 Sayılı Kanuna Uygun Madde Madde İskelet

Bir iş sözleşmesi örneği indirip isimleri değiştirmek, uyuşmazlık çıktığında çoğu zaman işverenin aleyhine döner: tek taraflı cezai şart, sınırsız rekabet yasağı, "işyeri kurallarında ileride yapılacak her değişikliği kabul ederim" kaydı ya da imza anında alınmış açık uçlu fazla çalışma onayı, 4857 sayılı İş Kanunu ve TBK'nın emredici hükümleri karşısında ya geçersiz kalır ya da daraltılır. Bu yazıda sözleşmenin şeklini, türünü ve en çok tartışılan maddelerini kanun metinleriyle birlikte ele alıyor, ardından özgün bir iskelet sunuyoruz.

Yazılı Şekil ve Çalışma Koşulları Belgesi (m.8)

4857 s.K. m.8'e göre iş sözleşmesi, işçinin bağımlı olarak iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir ve kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Ancak:

• Süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur. Bu belgeler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.
• Yazılı sözleşme yapılmayan hâllerde işveren işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük veya haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve ücret eklerini, ödeme dönemini, süreliyse süreyi ve fesih hükümlerini gösteren yazılı bir belge vermek zorundadır.
• Sözleşme iki ay dolmadan sona ererse bu bilgiler en geç sona erme tarihinde yazılı verilir; süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu yükümlülük yoktur.

Belirsiz süreli bir sözleşmenin süresi baştan bilinmediği için yazılı yapmak pratikte tek güvenli yoldur; ispat da buna bağlıdır.

Sözleşme Türünü Doğru Seçmek (m.9-14)

Taraflar sözleşmeyi kanuni sınırlar içinde ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir (m.9). Tür seçimi, sonradan yapılacak her hesabı etkiler:

• Belirsiz süreli: İş ilişkisi bir süreye bağlanmamışsa sözleşme belirsiz sürelidir (m.11/1). Kural budur.
• Belirli süreli: Belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması, belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı yapılır. Esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi hâlde başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır (m.11). Belirli süreli işçi, haklı neden olmadıkça emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz (m.12).
• Kısmi süreli: Normal haftalık çalışma süresi, tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenirse sözleşme kısmi sürelidir; ücret ve bölünebilir menfaatler çalışılan süreyle orantılı ödenir (m.13).
• Çağrı üzerine çalışma: Yazılı sözleşmeyle kurulur. Süre belirlenmemişse haftalık yirmi saat kararlaştırılmış sayılır; çağrı aksi kararlaştırılmadıkça en az dört gün önce yapılır ve günlük süre yazılmamışsa her çağrıda en az dört saat üst üste çalıştırılır (m.14).
• Uzaktan çalışma: Yazılı kurulur; işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret, işverenin sağladığı ekipman ve iletişim kuralları sözleşmede yer alır (m.14).

Deneme Süresi, Çalışma Süresi ve Fazla Çalışma

Deneme süresi en çok iki ay olabilir; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günlerin ücreti saklıdır (m.15).

Çalışma süresi genel olarak haftada en çok kırk beş saattir. Tarafların anlaşmasıyla bu süre, günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir; bu hâlde iki aylık denkleştirme süresinde haftalık ortalama normal süreyi aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir (m.63).

Fazla çalışma, haftalık kırk beş saati aşan çalışmadır. Kanun ve yönetmelik birlikte şunları öngörür:

• Her saat fazla çalışma için ücret, saat ücretinin yüzde elli artırılmasıyla ödenir; haftalık süre kırk beş saatin altında belirlenmişse kırk beş saate kadar yapılan fazla sürelerle çalışmada artış yüzde yirmi beştir (m.41).
• İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için bir saat otuz dakika serbest zaman kullanabilir; bu zaman altı ay içinde kullanılır (m.41).
• Fazla çalışmanın toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saati geçemez ve işçinin onayı gerekir (m.41).
• İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9'a göre bu onay, iş sözleşmesi yapılırken ya da ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve özlük dosyasında saklanır; işçi onayını otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilir.

Onayı sözleşmenin içine koymak mümkündür ama geri alınabilir olduğu sözleşmede de söylenmelidir.

Esaslı Değişiklik ve Görev Tanımı (m.22)

İşveren, sözleşmeyle ya da personel yönetmeliği ve işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak işçiye yazılı bildirerek yapabilir. İşçi değişikliği altı iş günü içinde yazılı kabul etmezse değişiklik onu bağlamaz. Bu durumda işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya başka bir geçerli fesih nedeni bulunduğunu yazılı açıklayıp bildirim süresine uyarak feshedebilir; işçi m.17-21'e göre dava açabilir. Taraflar anlaşarak koşulları her zaman değiştirebilir, ama değişiklik geçmişe etkili yürürlüğe konamaz.

Sözleşmeye yazılan "işveren işçinin görev yerini ve görevini dilediği gibi değiştirebilir" türünden genel kayıtlar bu yüzden m.22'nin yerine geçmez. Görev tanımını ve çalışma yerini somut yazın; değişiklik ihtiyacını da ayrı ve yazılı bir öneriyle yönetin. Değişikliği kabul etmeyen işçinin sözleşmesi bu gerekçeyle feshedilirse uyuşmazlık işe iade davası ve kıdem ile ihbar tazminatı ekseninde görülür. Değişikliği reddeden işçinin feshine karşı açılabilecek dava için işe iade davası dilekçesi yazımızı inceleyebilirsiniz.

Rekabet Yasağı ve Cezai Şart

Rekabet yasağının şartları TBK m.444-447'dedir:

• Fiil ehliyetine sahip işçi, sözleşmenin sona ermesinden sonra rekabetten kaçınmayı yazılı olarak üstlenebilir (m.444/1).
• Kayıt ancak hizmet ilişkisi işçiye müşteri çevresi veya üretim sırları ya da işverenin işleri hakkında bilgi edinme imkânı sağlıyorsa ve bu bilginin kullanılması işverene önemli bir zarar verecekse geçerlidir (m.444/2).
• Yasak yer, zaman ve iş türü bakımından uygun olmayan sınırlamalar içeremez; süresi özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamaz. Hâkim aşırı yasağı daraltabilir (m.445).
• Yasak bir ceza koşuluna bağlanmışsa ve aksine hüküm yoksa işçi, öngörülen miktarı ödeyerek borcundan kurtulabilir; işveren aykırı davranışa son verilmesini isteyebilmek için bunu sözleşmede yazılı ve açıkça saklı tutmalıdır (m.446).
• İşveren sözleşmeyi haklı sebep olmaksızın feshederse ya da işçi işverene yüklenebilen bir nedenle feshederse yasak sona erer (m.447).

Cezai şart için ayrı bir sınır vardır: hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulu geçersizdir (TBK m.420/1). Eğitim masrafı, gizlilik ve rekabet yasağına bağlanan cezai şartlar bu yüzden iki taraf için de kurulmalıdır. Gizlilik yükümlülüğünü ayrı bir belgede düzenlemek isterseniz gizlilik sözleşmesi örneğimiz kullanılabilir.

Kişisel Veriler: Aydınlatma Sözleşmeden Ayrı Bir Yükümlülüktür

İşçinin kişisel verileri sözleşmenin kurulmasıyla birlikte işlenmeye başlar. KVKK m.10'a göre veri sorumlusu, veriler elde edilirken ilgili kişiyi kimliği, işleme amacı, verilerin kimlere hangi amaçla aktarılabileceği, toplama yöntemi ve hukuki sebebi ile m.11'deki hakları konusunda bilgilendirmek zorundadır.

Aydınlatma bir bilgilendirmedir, rıza alınması anlamına gelmez. Bordro ve SGK işlemleri gibi pek çok işleme, m.5/2'deki sözleşmenin ifası veya hukuki yükümlülük şartlarına dayanır. Sözleşmeye tek satırlık genel bir "tüm verilerimin işlenmesine rıza gösteririm" kaydı yazmak yerine aydınlatma metnini ayrı bir belge olarak verin ve alındığını imzayla belgeleyin.

İş Sözleşmesi Örneği: Belirsiz Süreli Tam Süreli İskelet

Sık Yapılan Hatalar

İmzadan önce kontrol edin:

• Bir yılı aşan ilişki sözlü kalmış, çalışma koşulları belgesi de verilmemiş (m.8).
• Belirli süreli sözleşme objektif bir koşul olmadan kurulmuş ya da esaslı neden olmadan zincirlenmiş (m.11).
• Deneme süresi iki ayı aşıyor; toplu iş sözleşmesi yoksa uzatma geçersiz (m.15).
• Fazla çalışma onayının geri alınabileceği yazılmamış; yıllık iki yüz yetmiş saat sınırı atlanmış.
• "Görev ve yer işverence tek taraflı değiştirilebilir" kaydına güvenilmiş (m.22).
• Rekabet yasağı süre, bölge ve iş türüyle sınırlanmamış ya da m.444/2 şartı yokken konmuş.
• Cezai şart yalnız işçi aleyhine kurulmuş (TBK m.420/1).
• Aydınlatma metni sözleşmenin içine tek satırlık rıza olarak gömülmüş.

Beyan ile İş Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da iş sözleşmesi taslağı için belge yüklemek zorunlu değildir: işyerini, görevi, ücreti ve istediğiniz koşulları talimat olarak yazmanız yeterlidir; mevcut bir sözleşme veya personel yönetmeliği varsa PDF, UDF, DOCX ya da görsel olarak yükleyebilirsiniz. Karşı taraftan gelen hazır bir iş sözleşmesini "Belge İnceleme" inceler ve her bulguyu sözleşmedeki metne çapalar. Taslak künyeli dayanaklarla hazırlanır, DOCX, PDF veya UDF olarak alınır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.