Adi Ortaklık Sözleşmesi Örneği: TBK m.620 ve Sonrasına Uyumlu Madde Madde İskelet

İyi bir adi ortaklık sözleşmesi örneği, iki kişinin "birlikte iş yapalım" anlaşmasını kâğıda dökmekten fazlasını yapar: Türk Borçlar Kanunu m.620-645 arasındaki yedek hükümlerin hangilerinin işinize uyduğunu, hangilerini değiştirmeniz gerektiğini gösterir. Bu hükümlerin çoğu "sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa" diye başlar; yazmadığınız her konuda kanunun eşit pay, oybirliği ve müteselsil sorumluluk gibi varsayılanları devreye girer. Aşağıda önce bu varsayılanları, sonra bunlara göre kurulmuş bir iskeleti veriyoruz.

Adi Ortaklık Nedir ve Ne Zaman Kurulmuş Sayılır?

TBK m.620'ye göre adi ortaklık sözleşmesi, iki ya da daha fazla kişinin emeklerini ve mallarını ortak bir amaca erişmek üzere birleştirmeyi üstlendikleri sözleşmedir. Aynı maddenin ikinci fıkrası kritik bir yakalama kuralı içerir: bir ortaklık, kanunla düzenlenmiş ortaklıkların (anonim, limited, kollektif vb.) ayırt edici niteliklerini taşımıyorsa adi ortaklık sayılır. Yani hiç sözleşme yazmadan ortak bir işletme yürüten iki kişi de, ortak bir ihaleye birlikte giren iki şirket de adi ortaklık hükümlerine tabidir.

Bu kurumun iki yapısal özelliği sözleşmenin her maddesini etkiler:

• Tüzel kişilik yoktur. Ortaklık için edinilen şeyler, alacaklar ve ayni haklar elbirliği hâlinde bütün ortaklara aittir (m.638/1). Tapuda, bankada ve vergi dairesinde ortaklık değil ortaklar görünür.
• Sorumluluk kişiseldir. Ortaklar, ortaklık ilişkisi çerçevesinde üstlendikleri borçlardan, aksi kararlaştırılmamışsa müteselsilen sorumludur (m.638/3).

Şekil bakımından TBK m.12 kuralı geçerlidir: kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşme şekle bağlı değildir. Ancak katılım payı olarak taşınmaz konuluyorsa devir, o taşınmazın kendi şekil kurallarına tabidir; sözleşmeye yazmak tapuda devir yerine geçmez. Ortak girişim ve konsorsiyumların büyük kısmı bu yüzden adi ortaklıktır; arsa sahibi ile müteahhit arasındaki ilişkiyi ise kat karşılığı inşaat sözleşmesi ayrı bir çerçeveye oturtur.

Katılım Payı, Kazanç ve Zarar

Her ortak para, alacak, başka bir mal ya da emek olarak bir katılım payı koymakla yükümlüdür (m.621/1). Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa paylar, amacın gerektirdiği önem ve nitelikte ve birbirine eşit olmak zorundadır (m.621/2). Payı bir şeyin kullandırılmasından oluşan ortak hakkında kira, mülkiyetinden oluşan ortak hakkında satış sözleşmesinin hasar, ayıp ve zapt hükümleri kıyasen uygulanır (m.621/3).

Kazanç ve zarar rejimi üç kuralla özetlenir:

1. Niteliği gereği ortaklığa ait olan bütün kazançlar paylaşılır (m.622).
2. Aksi kararlaştırılmamışsa her ortağın kazanç ve zarardaki payı, katılım payının değerine bakılmaksızın eşittir (m.623/1). Yüzde 70 sermaye koyan ortak, sözleşmeye yazmadıysa yüzde 50 alır.
3. Sözleşmede yalnız kazanç payı belirlenmişse bu belirleme zarar payını da ifade eder (m.623/2). Zarara katılmaksızın yalnız kazanca katılma anlaşması ancak yalnızca emeğini koyan ortak için geçerlidir (m.623/3).

Sözleşmede katılım paylarının değerini rakamla yazmak tasfiyede de karşılığını verir: mülkiyetini koyduğu şeyi ortak tasfiyede aynen geri alamaz, ancak payına biçilmiş değeri ister (m.642).

Karar, Yönetim ve Temsil

Ortaklık kararları bütün ortakların oybirliğiyle alınır; sözleşmede oy çokluğu öngörülmüşse çoğunluk ortak sayısına göre belirlenir (m.624). Sermaye oranına göre oy istiyorsanız bunu açıkça yazmanız gerekir.

Yönetim, sözleşme veya kararla bir veya birkaç ortağa ya da üçüncü kişiye bırakılmadıkça bütün ortaklara aittir; yönetici ortaklardan her biri tek başına işlem yapabilir, ancak diğer yönetici ortaklar tamamlanmadan önce itirazla işlemi durdurabilir (m.625/1-2). Genel yetkili temsilci atanması ve olağan dışı işler oybirliği ister (m.625/3). Sözleşmeyle verilen yönetim yetkisi haklı sebep olmaksızın kaldırılamaz; haklı sebep varsa aksine hüküm bulunsa bile her ortak yetkiyi kaldırabilir (m.629).

Temsilde m.637 iki durumu ayırır: kendi adına ve ortaklık hesabına işlem yapan ortak üçüncü kişiye karşı bizzat alacaklı ve borçlu olur; ortaklık veya bütün ortaklar adına işlem yapıldığında diğer ortaklar temsil hükümlerine göre bağlanır. Yönetici ortağın temsil yetkisi var sayılır, ancak önemli tasarruf işlemleri için oybirliğiyle verilmiş ve yetki belgesinde açıkça belirtilmiş yetki şarttır (m.637/3). Sözleşmede "önemli tasarruf" için bir tutar eşiği yazmak bu belirsizliği kapatır.

İki hak sözleşmeyle kaldırılamaz: yönetici ortakların yılda en az bir kez hesap verme yükümlülüğü (hesap döneminin uzatılması anlaşması kesin hükümsüzdür, m.630/3) ve her ortağın defterleri inceleme, örnek alma ve mali durum özeti çıkarma hakkı (m.631, aksine sözleşme kesin hükümsüz).

Rekabet Yasağı, Özen ve Giderler

Ortaklar, kendilerinin veya üçüncü kişilerin menfaatine olarak ortaklığın amacını engelleyici veya zarar verici işler yapamaz (m.626). Kanunun bu genel yasağını sözleşmede somutlaştırın: hangi faaliyet alanı, hangi coğrafya, hangi süre. Ortaklık sonrası dönem için ise m.626 yetmez; ayrı bir rekabet yasağı düzenlemesi ve teknik bilgi için bir gizlilik sözleşmesi gerekir.

Özen ölçüsü "kendi işlerinde olduğu ölçüde çaba ve özen"dir (m.628/1); ortak, kusuruyla verdiği zararı başka işlerde sağladığı menfaatle mahsup ettiremez (m.628/2). Ortaklık işleri için yapılan giderlerden diğer ortaklar sorumludur, avans veren ortak verdiği günden itibaren faiz isteyebilir (m.627).

Ortak Değişiklikleri: Yeni Ortak, Çıkma ve Çıkarılma

Yeni ortak alınması bütün ortakların rızasına bağlıdır; bir ortağın tek taraflı olarak payına üçüncü kişiyi ortak etmesi veya payını devretmesi o kişiye ortak sıfatı kazandırmaz (m.632). Şirket hisse devrindeki devir serbestisi burada yoktur; karşılaştırma için limited şirket hisse devir sözleşmesine bakılabilir.

Bir ortağın fesih bildirimi, kısıtlanması, iflası, tasfiye payının cebri icrayla paraya çevrilmesi veya ölümü hâlinde ortaklık kural olarak sona erer (m.639/2-3). Sözleşmede ortaklığın diğer ortaklarla devam edeceğine ilişkin hüküm varsa o ortak çıkabilir veya yazılı bildirimle çıkarılabilir (m.633); payı diğer ortaklara payları oranında kendiliğinden geçer ve çıkan ortağa, ortak sıfatının sona erdiği tarihte tasfiye edilmiş olsaydı ödenmesi gereken tasfiye payı ödenir (m.634). Bu pay, taraflar anlaşamazsa hâkimin atayacağı mali işlerde uzman bir kişiye hesaplattırılır (m.634/3). Malvarlığı borçlara yetmiyorsa çıkan ortak payına düşen borcu öder (m.635); ortak olduğu dönemde başlayan işlerin kâr ve zararına katılır (m.636).

Sona Erme, Fesih ve Tasfiye

Sona erme sebepleri m.639'da sayılır: amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlaşması, ölüm, kısıtlanma/iflas/cebri icra, oybirliği kararı, sürenin bitmesi, fesih bildirimi ve haklı sebeple mahkeme kararı. Belirsiz süreli ya da bir ortağın ömrü boyunca kurulan ortaklıkta her ortak altı ay önceden fesih bildiriminde bulunabilir; bildirim dürüstlük kuralına aykırı ve uygun olmayan zamanda yapılamaz ve ancak hesap yılı sonunda hüküm ifade eder (m.640/1-2). Süre bitiminden sonra örtülü iradeyle sürdürülen ortaklık belirsiz süreliye dönüşür (m.640/3).

Tasfiye, yönetici olmayanlar dâhil bütün ortakların elbirliğiyle yapılır; ortaklar tasfiye görevlisi atayabilir, anlaşamazlarsa her biri hâkimden atama isteyebilir (m.644). Sıra m.643'te yazılıdır: önce ortaklık borçları ödenir, sonra avanslar, giderler ve katılım payları geri verilir, artan kazanç paylaşılır; kalan varlık payları karşılamıyorsa zarar paylaşılır. Sona erme üçüncü kişilere karşı yükümlülükleri değiştirmez (m.645).

Uyuşmazlık, Vergi ve Görevli Mahkeme

Ortaklık bir ticari işletme işletiyorsa ve uyuşmazlık TTK m.4 anlamında ticari davaysa, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır (TTK m.5/A). Ortaklık payının ödenmesi bu sınıfa girer; fesih ve tasfiye görevlisi atanması gibi para dışı talepler girmez. Ortaklar arasındaki para alacağının dava kurgusu için alacak davası dilekçesi rehberine bakabilirsiniz.

Vergi tarafında adi ortaklık gelir veya kurumlar vergisi mükellefi değildir; kazanç ve zarar ortakların payları oranında kendi beyannamelerine girer. Buna karşılık ortaklık adına ayrı vergi kimlik numarası açılır ve KDV ile stopaj yükümlülükleri ortaklık adına yürütülür. Sözleşmede defter tutma ve beyanname sorumluluğunun hangi ortakta olduğunu yazın.

Adi Ortaklık Sözleşmesi Örneği: Madde Madde İskelet

Sık Yapılan Hatalar

• Katılım paylarının değerini yazmamak: tasfiyede m.642 payın "değerini" sorar, "kendisini" değil.
• Farklı sermaye oranına rağmen kazanç oranını yazmamak: kanun eşit böler (m.623).
• Yalnız emeğini koyan ortağı zarara katmak istiyorsanız bunu açıkça yazmamak; katmak istemiyorsanız m.623/3'ün yalnız o ortak için çalıştığını unutmak.
• "Ortaklık devam eder" kaydı koymamak: bir ortağın ölümü veya iflasında ortaklık kendiliğinden sona erer (m.639).
• Önemli tasarruf işlemleri için tutar eşiği ve yazılı oybirliği şartı koymamak (m.637/3).
• Hesap dönemini yıldan uzun tutmaya çalışmak: anlaşma kesin hükümsüzdür (m.630/3).
• Ortaklık borcu için "yalnız kendi payı kadar sorumludur" kaydını üçüncü kişiyle sözleşmeye taşımamak: iç ilişkideki kayıt alacaklıyı bağlamaz (m.638/3).
• Taşınmazı sözleşmeye yazıp tapuda devretmemek.

Beyan ile Adi Ortaklık Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da sözleşme üretmek için belge yüklemek zorunlu değildir; ortakları, katılım paylarını, kazanç oranını ve yönetim modelini talimat olarak yazmanız taslak için yeterlidir. Karşı taraftan gelen hazır bir ortaklık sözleşmesini "Belge İnceleme" modülü TBK m.620-645 çerçevesinde eleştirir ve her bulguyu sözleşmedeki metne çapalar. Çıktı DOCX, PDF veya UDF olarak alınır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.