Rekabet Yasağı Sözleşmesi Örneği: TBK m.444-447 Sınırları ve Cezai Şart

Rekabet yasağı sözleşmesi örneği ararken bulunan metinlerin çoğu iki uçtan birine düşer: ya "işçi ayrıldıktan sonra beş yıl boyunca Türkiye genelinde hiçbir rakip firmada çalışamaz" gibi baştan geçersiz bir madde, ya da hangi bilginin korunduğunu söylemeyen, ihlal hâlinde ne olacağını yazmayan boş bir taahhüt. Türk Borçlar Kanunu m.444-447, işçinin sözleşme sonrası rekabet etmeme borcunu dar geçerlilik şartlarına ve hâkimin sınırlama yetkisine bağlar; bu şartları taşımayan kayıt uyuşmazlık çıktığında kâğıt üzerinde kalır. Aşağıda önce sınırları, sonra bu sınırlara uygun bir iskeleti veriyoruz.

Hizmet İlişkisi Sırasında ve Sonrasında Rekabet: İki Ayrı Kaynak

İş ilişkisi devam ederken işçinin rekabet etmemesi için sözleşmeye madde yazmak gerekmez. TBK m.396/3 işçinin, hizmet ilişkisi devam ettiği sürece sadakat borcuna aykırı olarak ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmette bulunamayacağını ve özellikle kendi işvereniyle rekabete girişemeyeceğini kanun gereği öngörür. Aynı maddenin son fıkrası, işverenin haklı menfaatinin korunması için gerekli olduğu ölçüde işçinin hizmet ilişkisi sona erdikten sonra da sır saklamakla yükümlü olduğunu söyler.

Sözleşme sonrası rekabet etmeme borcu ise kendiliğinden doğmaz; TBK m.444 uyarınca ancak yazılı bir taahhütle üstlenilir. Rekabet yasağı sözleşmesi tam olarak bu ikinci borcu kurar. Sır saklama yükümlülüğü ile rekabet yasağını aynı maddede karıştırmayın: ilki kanundan doğar ve süresizdir, ikincisi sözleşmeden doğar ve sınırlıdır. Gizli bilgilerin ayrıntılı tanımı için gizlilik sözleşmesi rehberimize bakabilirsiniz.

Geçerlilik Şartları: TBK m.444

TBK m.444/1 fiil ehliyetine sahip işçinin, işverene karşı, sözleşmenin sona ermesinden sonra onunla rekabet etmekten, özellikle kendi hesabına rakip bir işletme açmaktan, rakip bir işletmede çalışmaktan ya da rakip işletmeyle başka türden bir menfaat ilişkisine girişmekten kaçınmayı yazılı olarak üstlenebileceğini söyler. İkinci fıkra asıl sınırı koyar: rekabet yasağı kaydı ancak hizmet ilişkisi işçiye müşteri çevresi veya üretim sırları ya da işverenin yaptığı işler hakkında bilgi edinme imkânı sağlıyorsa ve aynı zamanda bu bilgilerin kullanılması işverenin önemli bir zararına sebep olacak nitelikteyse geçerlidir.

Buradan dört geçerlilik şartı çıkar:

1. Fiil ehliyeti. Taahhüt anında işçi tam ehliyetli olmalıdır.
2. Yazılı şekil. Sözlü taahhüt veya işyeri yönetmeliğine gömülmüş genel bir ifade yetmez; imzalı yazılı metin gerekir. İş sözleşmesinin içinde ayrı madde olarak ya da ek protokol olarak yazılabilir.
3. Bilgi edinme imkânı. İşçinin konumu ona müşteri çevresine, üretim sırlarına ya da işverenin işlerine ilişkin bilgi edinme olanağı vermelidir. Depo görevlisi, güvenlik personeli ya da kasiyerle yapılan rekabet yasağı bu şartı taşımaz.
4. Önemli zarar ihtimali. Bilginin rakip tarafından kullanılması işverene önemli zarar verebilecek nitelikte olmalıdır.

Sözleşmeye hangi bilginin korunduğunu somut olarak yazın. "Şirketin tüm bilgileri" ifadesi, uyuşmazlıkta bilgi edinme imkânının varlığını ispat etmenizi kolaylaştırmaz; "X ürün grubunun formülasyonu ve kurumsal müşteri fiyat listeleri" ifadesi kolaylaştırır.

Sınırlar: Yer, Süre ve Konu

TBK m.445/1 rekabet yasağının, işçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı olarak tehlikeye düşürecek biçimde yer, zaman ve işlerin türü bakımından uygun olmayan sınırlamalar içeremeyeceğini ve süresinin, özel durum ve koşullar dışında iki yılı aşamayacağını öngörür. Üç sınır birlikte değerlendirilir:

• Yer: İşverenin fiilen faaliyet gösterdiği ve işçinin bilgi edindiği coğrafya ile sınırlanır. Tek ilde çalışan bir işletme için "Türkiye ve yurt dışı" kaydı aşırıdır.
• Süre: Kural olarak en çok iki yıl. Bilginin güncelliğini yitirdiği süre daha kısaysa daha kısa yazın; ispat kolaylığı sağlar.
• Konu: Yalnız işçinin gerçekten bilgi edindiği faaliyet alanı. "Sektördeki tüm şirketler" yerine rakip sayılan işletmelerin faaliyet tanımı yazılmalıdır.

m.445/2 hâkime, aşırı nitelikteki rekabet yasağını bütün durum ve koşulları serbestçe değerlendirmek ve işverenin üstlenmiş olabileceği karşı edimi de hakkaniyete uygun biçimde göz önünde tutmak suretiyle kapsamı veya süresi bakımından sınırlama yetkisi verir. Kanun karşı edimi geçerlilik şartı yapmamıştır; ancak yasak süresince işçiye ödenen bir bedel, hâkimin sınırlama yetkisini kullanırken lehe değerlendireceği bir unsurdur. Ciddi bir yasak isteyen işveren, yasak süresince ödeme öngörmeyi düşünmelidir.

Aykırılığın Sonuçları ve Cezai Şart

TBK m.446/1 yasağa aykırı davranan işçinin, bunun sonucu olarak işverenin uğradığı bütün zararları gidermekle yükümlü olduğunu söyler. Uygulamada zararın ispatı güç olduğu için sözleşmelere ceza koşulu yazılır ve m.446/2 bunu açıkça tanır: aykırı davranış bir ceza koşuluna bağlanmışsa ve sözleşmede aksine hüküm yoksa işçi öngörülen miktarı ödeyerek rekabet yasağına ilişkin borcundan kurtulabilir; ancak bu miktarı aşan zararı gidermek zorundadır.

İki noktaya dikkat edin:

• Cezanın ödenmesi yasağı sona erdirir (dönme cezası). İşveren yasağın devamını istiyorsa m.446/3 uyarınca aykırı davranışa son verilmesini isteme hakkını sözleşmede yazılı olarak açıkça saklı tutmalıdır; bu talep ancak ihlal edilen menfaatin önemi ile işçinin davranışı haklı gösteriyorsa kabul edilir.
• Aşırı ceza indirilir. TBK m.182/3 gereği hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir. İşçinin son ücretiyle orantısız, örneğin yıllık ücretin birkaç katı bir ceza indirime açıktır.

TBK m.420/1 hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunu geçersiz sayar. Yargıtay uygulamasında rekabet yasağına bağlı ceza koşulu bu kuralın dışında, m.446'daki özel düzenlemeye göre değerlendirilir; yine de metne işverenin de bir edim üstlendiğini (yasak süresince ödeme, karşılıklı gizlilik) yazmak, tek taraflılık itirazını zayıflatır. İş sözleşmesinin genel iskeleti için iş sözleşmesi örneğimize bakınız.

Yasağın Sona Ermesi: TBK m.447

Yasak iki hâlde kendiliğinden sona erer:

1. İşverenin yasağın sürdürülmesinde gerçek bir yararının olmadığı belirlenmişse (m.447/1); örneğin işveren o faaliyet alanını bırakmış ya da korunan bilgi kamuya mal olmuşsa.
2. Sözleşme haklı bir sebep olmaksızın işveren tarafından ya da işverene yüklenebilen bir nedenle işçi tarafından feshedilmişse (m.447/2).

İkinci hâl uygulamada belirleyicidir: işveren işçiyi geçerli ama haklı olmayan bir sebeple çıkarırsa rekabet yasağını ileri süremez. İşçi ücretlerinin ödenmemesi gibi işverene yüklenebilen bir nedenle haklı fesih yapmışsa yine yasaktan kurtulur; bu feshin usulü için işçinin haklı nedenle fesih ihtarnamesi yazımıza bakabilirsiniz. Buna karşılık işçi istifa etmiş ya da işveren haklı nedenle fesih yapmışsa yasak devam eder.

Görevli Mahkeme ve Arabuluculuk

TTK m.4/1-c, Türk Borçlar Kanunu'nun 444 ve 447. maddelerinde öngörülen hususlardan doğan hukuk davalarını ticari dava sayar. İş mahkemesi ile ticaret mahkemesi arasındaki görev tartışması Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 2025 yılında verdiği kararla sona ermiştir: rekabet yasağı sözleşmesinden doğan davalarda görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir. Gerekçe, yasağın iş ilişkisi sona erdikten sonra hüküm doğurması ve iş sözleşmesinin doğrudan unsuru olmamasıdır.

Bu nitelendirmenin bir sonucu daha vardır: cezai şart ve tazminat talepleri konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari dava olduğundan, TTK m.5/A uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; zorunlu hâllerde süre en fazla iki hafta uzatılabilir. Yalnız aykırı davranışa son verilmesi istenen davalarda para talebi bulunmadığından bu şart aranmaz.

Rekabet Yasağı Sözleşmesi Örneği: Madde Madde İskelet

Aşağıdaki metin iş sözleşmesine ek protokol olarak tasarlanmıştır; iş sözleşmesinin içine madde olarak da alınabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Bilgi edinme imkânı olmayan her işçiye aynı rekabet yasağını imzalatmak; kayıt m.444/2 gereği geçersizdir.
• Süreyi iki yılın üstünde, yeri "Türkiye geneli", konuyu "sektörün tamamı" yazmak; hâkim sınırlar ya da kayıt hakkaniyete aykırı bulunur.
• Korunan bilgiyi somutlaştırmamak; uyuşmazlıkta işveren bilgi edinme imkânını ispat edemez.
• Aykırı davranışa son verilmesini isteme hakkını sözleşmede yazılı olarak saklı tutmamak; ceza ödeyen işçi yasaktan kurtulur.
• Ceza koşulunu ücretle orantısız yazmak; TBK m.182/3 indirimi kaçınılmaz olur.
• İşçiyi haklı sebep olmadan çıkarıp sonra yasağa dayanmak; m.447/2 yasağı sona erdirmiştir.
• Davayı iş mahkemesinde açmak ve para talebi için arabulucuya başvurmamak; görevsizlik ve dava şartı yokluğu.
• İşten ayrılışta imzalatılan ibranameye rekabet yasağı kaydı sıkıştırmak; ibraname için ayrı şekil şartları vardır, bkz. ibraname rehberimiz.

Beyan ile Rekabet Yasağı Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da sözleşme üretmek için belge yüklemek zorunlu değildir: işçinin görevini, eriştiği bilgi türünü, yasak süresini, bölgeyi ve karşı edim öngörüp öngörmediğinizi talimat olarak yazmanız taslak için yeterlidir; mevcut iş sözleşmesini PDF, UDF, DOCX ya da görsel olarak yükleyebilirsiniz. Karşı taraftan gelen bir rekabet yasağı metnini "Belge İnceleme" TBK m.444-447 sınırlarına göre inceler ve her bulguyu metne çapalar. Çıktı DOCX, PDF veya UDF olarak alınır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.