Franchise Sözleşmesi Örneği: Marka Lisansı, Royalty ve Rekabet Yasağı

Franchise sözleşmesi örneği ararken bulacağınız metinlerin çoğu bir bayilik sözleşmesinin üstüne marka adı yazılmış hâlidir; oysa franchise, marka lisansı, know-how aktarımı, sistem standartları ve sürekli bir bedel ilişkisini tek çatı altında toplayan karma bir sözleşmedir ve her bölümü ayrı bir mevzuata dokunur. Aşağıda önce hukuki çerçeveyi, sonra bedel ve rekabet sınırlarını, ardından madde madde bir iskeleti veriyoruz; kapanışta uyuşmazlık usulünü ve sık yapılan hataları topluyoruz.

Franchise Sözleşmesinin Hukuki Niteliği

Franchise, kanunlarda adıyla düzenlenmiş bir sözleşme tipi değildir. Taraflar sözleşmenin içeriğini TBK m.26 uyarınca kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirler; kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı kayıtlar ise TBK m.27 uyarınca kesin hükümsüzdür ve o kayıtlar olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılıyorsa hükümsüzlük sözleşmenin tamamına yayılır.

Uygulamada franchise sözleşmesi üç ayrı hukuk alanıyla birlikte okunur:

• Marka hukuku: franchise verenin markasının kullanım hakkı bir lisans sözleşmesidir (6769 sayılı SMK m.24, m.148).
• Rekabet hukuku: franchise bir dikey anlaşmadır; münhasırlık, rekabet etmeme ve fiyat kayıtları 4054 sayılı Kanun m.4-5 ile 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği çerçevesinde sınırlanır.
• Ticaret hukuku: taraflar tacirdir; her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili uyuşmazlık TTK m.4 uyarınca ticari davadır ve TTK m.5 gereği asliye ticaret mahkemesinde görülür.

Sözleşmeyi hazırlarken bu üç eksenin her birinde emredici sınırın nerede olduğunu bilmek, iskeleti kurmaktan daha önemlidir; çünkü franchise verenin en çok istediği kayıtlar (fiyat birliği, bölge koruması, uzun rekabet yasağı) tam da bu sınırların üzerinde durur.

Marka Lisansı: SMK m.24 ve Sicil Kaydı

SMK m.24/1 uyarınca marka hakkı, tescil edildiği mal veya hizmetlerin bir kısmı ya da tamamı için lisans sözleşmesine konu olabilir. Sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa lisans inhisari değildir (m.24/2): franchise veren markayı kendisi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere de lisans verebilir. Franchise alana bölge münhasırlığı tanınacaksa bu, lisansın inhisari olduğu ve hangi coğrafi alanla sınırlı olduğu açıkça yazılarak kurulmalıdır.

Dikkat edilecek üç kural:

1. Sözleşmede aksi yazmıyorsa lisans sahibi lisanstan doğan haklarını devredemez ve alt lisans veremez (m.24/3). Alt franchise (master franchise) modeli kurulacaksa bu yetki açıkça verilmelidir.
2. Lisans veren, lisans alanın üreteceği malın veya sunacağı hizmetin kalitesini güvence altına alacak önlemleri alır; lisans alan sözleşme şartlarına uymazsa marka sahibi tescilli markadan doğan haklarını lisans alana karşı ileri sürebilir (m.24/4). Sistem standartları ve denetim maddesi bu fıkraya dayanır.
3. Lisans bir hukuki işlem olarak yazılı şekle tabidir (m.148/4); sicile kaydedilmeyen lisanstan doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (m.148/5). Kayıt zorunlu bir geçerlilik şartı değildir, ancak markanın devri hâlinde franchise alanın korunması kayda bağlıdır.

Markanın tescil numarası, kapsadığı sınıflar ve koruma süresi sözleşmeye yazılır; tescilsiz bir işaretin franchise konusu yapılması, lisans hükümlerinden yararlanmayı baştan kapatır.

Bedel Yapısı: Giriş Bedeli, Royalty ve Reklam Fonu

Franchise bedeli tipik olarak üç kalemden oluşur ve her birinin hesaplama tabanı ile vadesi ayrı yazılmalıdır:

• Giriş bedeli (franchise fee): sisteme katılım karşılığı tek seferlik ödeme. İade edilip edilmeyeceği (özellikle açılış gerçekleşmezse) açıkça yazılır.
• Royalty: dönemsel kullanım bedeli. Sabit tutar ya da ciro yüzdesi olabilir; yüzde ise "net satış" tanımı (KDV, iade, iskonto hariç) sözleşmeye konur, yoksa hesap uyuşmazlığı kaçınılmazdır.
• Reklam ve pazarlama katkısı: ortak fon. Fonun nasıl harcanacağı ve franchise alanın hesap isteme hakkı yazılmalıdır.

Ödeme gecikmesinde temerrüt kuralları TBK'ya tabidir: ifa günü sözleşmede belirlenmişse borçlu, ihtar gerekmeksizin o günün geçmesiyle temerrüde düşer (TBK m.117/2); belirlenmemişse ihtar gerekir. Sözleşmede kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi, mevzuata göre belirlenen oranın yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m.120/2). Gecikme hâlinde gönderilecek bildirimin usulü için ihtarname rehberimize bakabilirsiniz; tacirler arasında temerrüde, feshe ve dönmeye ilişkin ihtarlar TTK m.18/3'teki yöntemlerle yapılmak zorundadır.

Ciroya bağlı royalty, franchise verene denetim hakkı ister: satış kayıtlarına erişim, POS verisi paylaşımı ve yıllık bağımsız denetim maddesi bedel maddesinin tamamlayıcısıdır.

Rekabet Hukuku Sınırı: 4054 m.4 ve 2002/2 Tebliğ

Franchise sözleşmesinin en çok hükümsüz kalan bölümü rekabet kayıtlarıdır. 4054 sayılı Kanun m.4, belirli bir piyasada rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacı taşıyan ya da bu etkiyi doğuran teşebbüsler arası anlaşmaları yasaklar; alım-satım fiyatının tespiti ve piyasaların bölüşülmesi maddede örnek olarak sayılır. Muafiyet m.5'teki dört şartın birlikte varlığına bağlıdır ve Kurul, belirli anlaşma türlerine grup olarak muafiyet tanıyan tebliğler çıkarabilir.

Franchise için bu tebliğ 2002/2 sayılı Dikey Anlaşmalara İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği'dir. Sözleşmeyi hazırlarken şu eşikleri esas alın:

• Muafiyet, sağlayıcının ilgili pazardaki payının yüzde otuzu aşmadığı anlaşmalara uygulanır (Tebliğ m.2).
• Franchise alanın yeniden satış fiyatını belirleme serbestisini kaldıran kayıtlar ile bölge ve müşteri sınırlamalarının bir kısmı anlaşmayı grup muafiyeti dışına çıkarır (Tebliğ m.4). Tavsiye fiyat ve azami fiyat, baskı veya teşvikle sabit fiyata dönüşmediği sürece bu sınırın dışındadır.
• Rekabet etmeme yükümlülüğü belirsiz süreli olamaz ve beş yılı aşamaz; zımnen yenilenebileceği kararlaştırılan yükümlülük belirsiz süreli sayılır (Tebliğ m.5). Sözleşme sonrası rekabet etmeme, know-how'ın korunmasıyla sınırlı ve en çok bir yıl olabilir.

Bu kayıtlar geçersiz kalırsa sonuç yalnız o maddenin düşmesi değildir; Kurul incelemesi ve idari para cezası riski sözleşmenin her iki tarafını da bağlar.

Know-how, Gizlilik ve Sistem Standartları

Franchise'ı bayilikten ayıran unsur, işletme sisteminin (el kitabı, reçeteler, tedarik zinciri, hizmet standartları) aktarılmasıdır. Bu aktarım iki yönlü koruma ister: franchise alan sistemi öğrenir ve uygular; franchise veren ise öğrenilenin sözleşme dışında kullanılmamasını sağlar.

Sözleşmede know-how'ın neyi kapsadığı tanımlanmalı, el kitabının sözleşmenin ayrılmaz eki olduğu yazılmalı ve gizlilik yükümlülüğü sözleşme sonrasına da uzatılmalıdır. Ayrıntılı bir gizlilik maddesi kurgusu için gizlilik sözleşmesi rehberimize bakabilirsiniz. Franchise alanın çalışanlarına imzalatılacak rekabet yasağı kayıtları ise işçi tarafında TBK m.444-446'daki sınırlara tabidir; bu konuyu rekabet yasağı sözleşmesi yazımızda ele aldık.

Sistem standartlarına uyum, franchise verenin denetim ve düzeltme talebi hakkıyla desteklenir: makul önelli yazılı uyarı, uyarıya rağmen düzelmeme hâlinde fesih. Bu zincir sözleşmede yazılmazsa fesih, haklı sebebin tartışıldığı uzun bir davaya dönüşür.

Süre, Fesih ve Sona Ermenin Sonuçları

Franchise sürekli edimli bir sözleşmedir. İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi sözleşmeyi feshederek süresinden önce sona ermesinden doğan zararın giderilmesini de isteyebilir (TBK m.126). Bu yüzden franchise sözleşmesinde "dönme" değil "fesih" hükümleri yazılır ve fesih ileriye etkilidir.

Sözleşmede şu başlıklar ayrı ayrı düzenlenmelidir:

1. Süre ve yenileme: belirli süre, yenileme şartları ve yenileme bedeli.
2. Haklı sebeple fesih: royalty temerrüdü, standart ihlali, markaya zarar veren davranış, iflas. Her biri için önel ve ihtar usulü.
3. Ceza koşulu: taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler; ancak hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir (TBK m.182/3). Asıl borç geçersizse cezanın ifası istenemez (m.182/2).
4. Sona erme sonuçları: marka kullanımının derhal durması, tabela ve ambalajın sökülmesi, el kitabının iadesi, stok ve ekipmanın akıbeti, müşteri verilerinin kimde kalacağı.

Franchise alanın yaptığı yatırımın kısa sürede fesihle karşılanması uyuşmazlığın kaynağıdır; asgari süre ve fesih ihbar önelini bu yatırımla orantılı yazmak, sonradan hakkaniyet tartışmasını azaltır.

Franchise Sözleşmesi Örneği: Madde Madde İskelet

Aşağıdaki iskelet perakende veya hizmet franchise'ı için ortaktır; üretim franchise'ında tedarik ve kalite maddeleri genişletilir.

Uyuşmazlık: Arabuluculuk Dava Şartı ve Yetki

Franchise uyuşmazlığı her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgilidir; ayrıca fikri mülkiyet mevzuatından doğan davalar tarafların tacir olup olmadığına bakılmaksızın ticari davadır (TTK m.4/1-d). Görevli mahkeme, değere bakılmaksızın asliye ticaret mahkemesidir (TTK m.5/1).

TTK m.5/A uyarınca ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (m.5/A/2). Royalty alacağı, ceza koşulu ve fesih tazminatı bu kapsamdadır; marka kullanımının durdurulması gibi para dışı talepler ise kapsam dışıdır.

Yetki sözleşmesi tacirler arasında geçerlidir (HMK m.17): iki tacir olan franchise taraflarının belirli bir yer mahkemesini yetkili kılması mümkündür ve aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız o mahkemede açılır. Tahkim kaydı tercih ediliyorsa hakem kararlarının iptali usulünün HMK'ya tabi olduğu hatırlanmalıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Markanın tescil numarası ve sınıfları yazılmadan "marka kullanım hakkı" verilmesi.
• Lisansın inhisari olup olmadığının sessiz bırakılması; SMK m.24/2 varsayımı inhisari olmayan lisanstır.
• Rekabet etmeme süresinin sözleşme süresine bağlanıp beş yıl tavanının aşılması.
• Franchise alana sabit satış fiyatı dayatılması; tavsiye fiyatla sabit fiyatın karıştırılması.
• Royalty tabanı olan "net satış"ın tanımlanmaması.
• Fesih için önel ve ihtar usulünün yazılmaması; tacirler arası ihtarın TTK m.18/3 dışındaki yolla gönderilmesi.
• Sona erme sonuçlarının (tabela, stok, müşteri verisi) düzenlenmemesi.
• Alacak davasından önce TTK m.5/A arabuluculuğunun atlanması.

Beyan ile Franchise Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da sözleşme üretmek için belge yüklemek zorunlu değildir: tarafları, markayı, bedel yapısını ve istediğiniz rekabet sınırlarını talimat olarak yazmanız taslak için yeterlidir; karşı tarafın gönderdiği franchise sözleşmesi varsa PDF, DOCX veya UDF olarak yükleyip "Belge İnceleme" ile her bulguyu metne çapalı biçimde görebilirsiniz. Çıktı DOCX, PDF veya UDF olarak alınır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.