Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Örneği: Resmî Şekil ve Tenkis Riski

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi örneği hazırlarken iki ayrı hukuk alanını aynı anda düşünmek gerekir: sözleşme Türk Borçlar Kanunu m.611-619'da düzenlenen karşılıklı bir borç ilişkisidir, ama şekli miras hukukundan ödünç alır ve sonuçları mirasçıların saklı payıyla doğrudan çatışır. Bu yüzden uygulamada en çok dava konusu olan sözleşme tiplerinden biridir; şekle aykırılık, muvazaa ve tenkis iddiaları çoğu dosyada birlikte gelir. Aşağıda edimleri, şekli, güvenceyi, sona erme yollarını ve miras hukuku risklerini ele alıp resmî senede hazır bir iskelet veriyoruz.

Tanım ve Tarafların Edimleri: TBK m.611 ve m.614

TBK m.611'e göre ölünceye kadar bakma sözleşmesi, bakım borçlusunun bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısının da bir malvarlığını veya bazı malvarlığı değerlerini ona devretme borcunu üstlendiği sözleşmedir. Bakım borçlusu, bakım alacaklısı tarafından mirasçı atanmışsa sözleşmeye miras sözleşmesine ilişkin hükümler uygulanır (m.611/2).

Bakım borcunun içeriği m.614'te somutlaştırılır:

• Bakım alacaklısı, sözleşmenin kurulmasıyla bakım borçlusunun aile topluluğuna katılmış olur.
• Bakım borçlusu, almış olduğu malların değerine ve bakım alacaklısının daha önce sahip olduğu sosyal durumuna göre hakkaniyetin gerektirdiği edimleri ifa etmekle yükümlüdür.
• Özellikle uygun gıda ve konut sağlamak, hastalığında gerekli özenle bakmak ve tedavi ettirmek zorundadır.

Devletçe tanınmış bakım kurumlarında bakım borcunun kapsamı, yetkili makamlarca onaylanmış genel düzenlemelerle belirlenir ve bu düzenlemeler sözleşmenin içeriğinden sayılır (m.614/3). Sözleşmede bakım ediminin somut kalemlerini yazmak, ileride m.617 kapsamındaki "borca aykırılık" tartışmasında ispat yükünü hafifletir.

Şekil: Miras Sözleşmesi Şeklinde Düzenleme

m.612/1 kesindir: sözleşme, mirasçı atanmasını içermese bile miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz. Miras sözleşmesinin şekli ise TMK m.545'tedir: sözleşme resmî vasiyetname şeklinde düzenlenir; taraflar arzularını resmî memura aynı zamanda bildirir ve düzenlenen sözleşmeyi memurun ve iki tanığın önünde imzalar. Resmî memur, TMK m.532/2 uyarınca sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli olabilir; uygulamada sözleşme çoğunlukla noterde düzenlenir.

Tek istisna m.612/2'dedir: sözleşme, Devletçe tanınmış bir bakım kurumu tarafından yetkili makamların belirlediği koşullara uyularak yapılmışsa geçerliliği için yazılı şekil yeterlidir.

Uygulama bakımından üç sonuç çıkar:

1. Adi yazılı bir "bakım sözleşmesi" ya da noterde yalnız imza onayı geçersizdir; devredilen taşınmaz için tapu iptali ve tescil davasında bu belgeye dayanılamaz.
2. Taşınmaz devri sözleşmenin ifasıdır; sözleşme resmî şekilde kurulduktan sonra tapuda tescil işlemi yapılır. Sözleşmede devrin sözleşmenin düzenlenmesiyle birlikte mi, yoksa bakım alacaklısının ölümüyle mi gerçekleşeceği açıkça yazılmalıdır.
3. Ölüme bağlı bir düzenlemeyle desteklenmek isteniyorsa vasiyetname ayrı bir işlemdir; bakma sözleşmesinin kendisi m.611/2 dışında mirasçılık doğurmaz.

Güvence: Yasal İpotek ve Üç Aylık Tescil Süresi

Bakım alacaklısı malını genellikle sözleşmenin başında devreder, karşılığını ise yıllar boyunca alacaktır. TBK m.613 bu dengesizliği yasal ipotekle karşılar: bakım borçlusuna bir taşınmazını devretmiş olan bakım alacaklısı, haklarını güvence altına almak üzere bu taşınmaz üzerinde satıcı gibi yasal ipotek hakkına sahiptir.

Satıcının yasal ipoteği için TMK m.893/1 tescil isteme hakkını tanır ve m.894, satıcıların yasal ipotek haklarının mülkiyetin naklini izleyen üç ay içinde tapu kütüğüne tescil edilmiş olması gerektiğini söyler. Alacaklıların bu haktan önceden feragati geçerli değildir (m.893/2). Sözleşmeye "devirle birlikte yasal ipotek tescil edilecektir" maddesi ve tescil için bakım borçlusunun rızası yazılırsa üç aylık süre kaçırılmaz.

İpotek dışında bakım alacaklısının hakkı devredilemez (m.619/1); bakım borçlusunun iflasında alacaklı, dönemsel gelirin anapara değerine eşit parayı iflas masasına kaydettirebilir ve üçüncü kişilerin haczine katılabilir (m.619/2-3).

Tenkis ve Muvazaa: Mirasçıların Dava Yolları

Sözleşmenin en çok tartışılan yönü budur. m.615/3 açıkça mirasçıların tenkis ve alacaklıların iptal davası açma haklarını saklı tutar. Ölünceye kadar bakma sözleşmesi karşılıklı edim içeren, ivazlı bir sözleşmedir; bu yüzden TMK m.565'teki karşılıksız kazandırma sınıfına doğrudan girmez. Yargıtay uygulamasında tenkis ancak devredilen malın değeri ile bakım ediminin değeri arasında aşırı oransızlık bulunması ve bakım alacaklısının bu farkı bağışlama amacıyla bıraktığının anlaşılması hâlinde, oransız kısım bakımından gündeme gelir. Bakım alacaklısının sözleşmeden kısa süre sonra ölmesi tek başına oransızlık sayılmaz; bakım edimi sözleşme anındaki belirsizliğe göre değerlendirilir.

Tenkis davası, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde mirasın açılmasından itibaren on yıl içinde açılır; tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m.571). Ayrıntı için tenkis davası rehberimize bakınız.

İkinci dava yolu muvazaadır. Mirasbırakan, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı ölünceye kadar bakma sözleşmesi görüntüsü altında devretmişse, görünürdeki sözleşme muvazaa nedeniyle geçersizdir; gizli bağış ise şekle uymadığı için hüküm doğurmaz. Bu hâlde mirasçılar tapu iptali ve tescil isteyebilir; dava ve ispat yükü için muris muvazaası yazımıza bakınız. Muvazaa iddiasına karşı en güçlü savunma, bakım ediminin fiilen ifa edildiğini gösteren kayıtlardır: birlikte oturma, sağlık giderleri, bakım harcamaları ve tanık beyanı.

m.615/1-2 ayrıca üçüncü bir yol açar: bakım alacaklısı, sözleşme yüzünden kanuna göre nafaka yükümlüsü olduğu kişilere karşı yükümlülüğünü yerine getirme imkânını kaybediyorsa bundan yoksun kalanlar sözleşmenin iptalini isteyebilir; hâkim iptal yerine, bakım borçlusunun edimlerinden mahsup edilmek üzere nafaka ödenmesine de karar verebilir.

Sona Erme: Üç Fesih Yolu

• Önel verilerek fesih (m.616): tarafların edimleri arasında önemli ölçüde oransızlık bulunur ve fazla alan taraf kendisine bağışta bulunulma amacı güdüldüğünü ispat edemezse diğer taraf, altı ay önce bildirimde bulunmak koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir. Oransızlığın tespitinde ilgili sosyal güvenlik kurumunca belirlenecek anapara değeri ile bağlanacak irat arasındaki fark esas alınır; ifa edilmiş edimler anapara ve faiziyle denkleştirilir.
• Önel verilmeksizin fesih (m.617): borca aykırılık sözleşmenin devamını çekilmez hâle getirir ya da başka önemli sebepler devamı imkânsız kılar veya aşırı güçleştirirse taraflardan her biri derhâl feshedebilir. Kusurlu taraf aldığı şeyi geri verir ve uygun tazminat öder. Hâkim, fesih yerine aile topluluğu içinde yaşamaya son verip bakım alacaklısına ömür boyu gelir bağlayabilir (m.617/2).
• Bakım borçlusunun ölümü (m.618): bakım alacaklısı bir yıl içinde feshi isteyebilir ve iflas masasından isteyebileceği miktara eşit parayı mirasçılardan talep edebilir.

Fesih hâlinde devredilen taşınmazın iadesi çoğu zaman tapu iptali ve tescil davasıyla sağlanır; sözleşmeye geri devir yükümlülüğü ve masrafların kime ait olacağı yazılmalıdır.

Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Örneği

Aşağıdaki iskelet, resmî memur önünde iki tanıkla düzenlenecek senedin içerik taslağıdır; resmî şekil şerhleri memur tarafından eklenir.

Bakım ediminin kalemlerini 4. maddede somut yazmak, sözleşmenin ivazlı olduğunu gösteren en güçlü belgedir; genel "bakıp gözetecektir" ifadesiyle yetinmeyin.

Sık Yapılan Hatalar

• Sözleşmeyi adi yazılı yapmak ya da noterde yalnız imza onaylatmak; m.612 miras sözleşmesi şeklini arar ve tanık zorunludur.
• Yasal ipoteği üç ay içinde tescil ettirmemek (TMK m.894).
• Bakım edimini somutlaştırmamak; muvazaa ve oransızlık iddialarına karşı savunma zayıflar.
• Devrin zamanını (sözleşmeyle mi, ölümle mi) yazmamak.
• Bakım alacaklısının nafaka yükümlülüklerini gözetmemek; m.615/1 iptal riski doğar.
• Fesih hâlinde geri devir ve denkleştirme usulünü düzenlememek.
• Saklı pay sahibi mirasçıların m.615/3'te saklı tutulan tenkis hakkını sözleşmeyle "kaldırdığını" sanmak.

Beyan ile Ölünceye Kadar Bakma Sözleşmesi Hazırlamak

Beyan'da sözleşme üretmek için belge yüklemek zorunlu değildir; tarafları, devredilecek taşınmazı, bakım ediminin kalemlerini ve devrin zamanını talimat olarak yazmanız yeterlidir. Tapu kaydı, mevcut bir taslak veya karşı tarafın gönderdiği metin varsa PDF, UDF, DOCX ya da görsel olarak yükleyebilirsiniz; "Belge İnceleme" şekil, ipotek ve tenkis riski bakımından bulguları metne çapalar. Çıktı DOCX, PDF veya UDF olarak alınır ve resmî memura sunulmaya hazırlanır; son hukuki denetim Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.