Tenkis Davası Dilekçesi: Saklı Pay Hesabı, Süreler ve Tenkis Sırası

Bir tenkis davası dilekçesi, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan kazandırmalarının saklı pay sınırına indirilmesini ister. Dilekçenin ağırlığı üç yerdedir: saklı payın doğru hesaplanması, tenkise tabi tasarrufun doğru nitelendirilmesi ve TMK m.571'deki hak düşürücü sürelerin gösterilmesi. Aşağıda her adımı madde metnine dayanarak ele alıyor, sonunda bir dilekçe iskeleti veriyoruz.

Tenkisin dayanağı: TMK m.560 ve saklı paylı mirasçılar

TMK m.560/1: "Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler." Tenkis bir iptal değildir; tasarruf ayakta kalır, yalnız aşan kısmı indirilir.

Saklı paylı mirasçılar TMK m.505'te sayılır: altsoy, ana ve baba ile eş. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir. Kardeşlerin saklı payını düzenleyen m.506/3, 4/5/2007 tarihli 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; bugün kardeş adına tenkis talebi kurulamaz.

Saklı pay oranları (TMK m.506):

• Altsoy için yasal miras payının yarısı,
• Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri,
• Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde dörtte üçü.

Mirasçı kendisi dava açmazsa TMK m.562 devreye girer: iflas idaresi veya mirasın geçtiği tarihte ellerinde ödemeden aciz belgesi bulunan alacaklılar, ihtara rağmen dava açılmadığında, alacaklarının gerektirdiği oranda ve mirasçıya tanınan süre içinde tenkis davası açabilir.

Saklı pay ve tasarruf edilebilir kısmın hesabı

Hesap, dilekçenin bel kemiğidir ve kanun sırası bellidir.

1. Tarih: Tasarruf edilebilir kısım, terekenin mirasbırakanın ölümü günündeki durumuna göre hesaplanır (TMK m.507/1).
2. İndirimler: Mirasbırakanın borçları, cenaze giderleri, terekenin mühürlenmesi ve yazımı giderleri ile mirasbırakanla birlikte yaşayan ve onun bakımındaki kimselerin üç aylık geçim giderleri terekeden indirilir (m.507/2).
3. Eklemeler: Sağlararası karşılıksız kazandırmalar, tenkise tabi oldukları ölçüde hesapta terekeye eklenir (m.508). Hayat sigortasında eklenecek değer, sigorta alacağının ölüm zamanındaki satın alma değeridir (m.567).
4. Paylar: Yasal paylar belirlenir, m.506 oranları uygulanır; saklı payların toplamı dışında kalan kısım tasarruf edilebilir kısımdır.

Örnek: Mirasçılar eş ve iki çocuktur. Eşin yasal payı mirasın dörtte biridir (m.499/1); kalan dörtte üç çocuklar arasında eşit bölünür, her birinin yasal payı 3/8'dir (m.495). Eşin saklı payı yasal payının tamamı, yani 1/4; her çocuğun saklı payı 3/16'dır. Saklı payların toplamı 5/8, tasarruf edilebilir kısım 3/8'dir. Hesap terekesi 8.000.000 TL ise tasarruf edilebilir kısım 3.000.000 TL, her çocuğun saklı payı 1.500.000 TL olur.

Saklı paylı mirasçıya yapılan kazandırmalarda özel kural vardır: ölüme bağlı tasarrufla yapılan ve tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmanın, lehtarın kendi saklı payını aşan kısmı orantılı olarak tenkise tabidir (m.561).

Hangi tasarruflar tenkise tabidir

Ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetname, miras sözleşmesi, belirli mal vasiyeti) tasarruf edilebilir kısmı aştığı ölçüde tenkise tabidir. Sağlararası kazandırmalardan hangilerinin ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tabi olduğu TMK m.565'te sayılır:

1. Mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar; geri verilmemek kaydıyla altsoya malvarlığı devri veya borçtan kurtarma yoluyla yapılanlar ya da alışılmışın dışında verilen çeyiz ve kuruluş sermayesi,
2. Miras haklarının ölümden önce tasfiyesi maksadıyla yapılan kazandırmalar,
3. Serbestçe dönme hakkı saklı tutularak yapılan bağışlamalar ve ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışında yapılan bağışlamalar,
4. Saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar.

Dikkat: üçüncü bent "son bir yılda yapılan olağan dışı bağışlamalar" değildir. Metin, serbestçe dönülebilir bağışlamaları ve son bir yıldaki âdet üzere hediyeler dışında kalan bağışlamaları tenkise tabi kılar. Dilekçede bentlerin hangisine dayanıldığı ayrıca yazılmalıdır; özellikle dördüncü bentte amacın açıkça görüldüğünü gösteren olgular somutlaştırılmalıdır.

Davalının geri verme borcu iyiniyetine bağlıdır: iyiniyetli lehtar yalnız mirasın geçtiği anda kazandırmadan elinde kalanı geri verir; iyiniyetli değilse iyiniyetli olmayan zilyedin geri verme borcuna ilişkin hükümlere göre sorumlu olur (m.566).

Tenkis sırası ve hak düşürücü süreler

TMK m.570'e göre tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan; bu yetmezse en yeni tarihlisinden en eskisine doğru geriye gidilerek sağlararası kazandırmalardan yapılır. Kamu tüzel kişileri ile kamuya yararlı dernek ve vakıflara yapılan tasarruflar en son sırada tenkis edilir. Birden fazla ölüme bağlı tasarrufta tenkis, aksi anlaşılmadıkça orantılıdır (m.563).

Değerinde azalma olmadan bölünemeyen belirli mal vasiyetinde lehtara seçimlik hak tanınır: tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malı almak ya da tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı istemek (m.564). Bu kural sağlararası kazandırmalara da uygulanır; taşınmaz davalarında sonuç ve istem bu seçeneğe göre kurulmalıdır.

Süreler (TMK m.571):

• Mirasçının saklı payının zedelendiğini öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl,
• Her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından itibaren on yıl.

Miras sözleşmesi ve sağlararası kazandırmalar "diğer tasarruflar" grubundadır; on yıl, mirasbırakanın ölümüyle başlar. Bir tasarrufun iptali öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa süreler iptal kararının kesinleşmesiyle işlemeye başlar (m.571/2). Tenkis iddiası def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (m.571/3). Kanunun kenar başlığı "Hak düşürücü süreler"dir; öğrenme tarihi dilekçede somut bir olguya bağlanmalıdır.

Tenkis davası dilekçesi nasıl kurulur

Görev ve yetki. Görevli mahkeme, HMK m.2 kapsamında asliye hukuk mahkemesidir. TMK m.576'ya göre tasarrufların tenkisi davaları mirasbırakanın yerleşim yeri mahkemesinde görülür.

Taraflar. Davacı saklı paylı mirasçı (ya da m.562'deki alacaklı veya iflas idaresi), davalı tenkise tabi kazandırmadan yararlanan kişidir.

Talep kurgusu. Uygulamada tasarrufun muvazaalı olduğu da ileri sürülüyorsa, iki talep aralarında aslilik-ferîlik ilişkisi kurularak aynı dilekçede ileri sürülebilir (HMK m.111, terditli dava). Mahkeme asli talebi esastan reddetmedikçe fer'i talebi inceleyemez; bu yüzden talep sırası bilinçli seçilmelidir.

Koruma. Dava sırasında taşınmazın devri riski varsa ihtiyati tedbir talebi ayrıca değerlendirilmelidir; şartlar için ihtiyati tedbir kararı nedir yazısına bakabilirsiniz.

Mirasın reddi ile ilişki. Yasal ve atanmış mirasçılar mirası üç ay içinde reddedebilir (TMK m.605-606); ölüm tarihinde mirasbırakanın ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse miras reddedilmiş sayılır. Ret hâlinde reddedenin payı, miras açıldığında kendisi sağ değilmiş gibi hak sahiplerine geçer (m.611). Tereke borca batıksa sıra önce ret kararıdır; ayrıntılar mirasın reddi dilekçesi yazısında. Hak düşümüne engel olmak için dava açılması ret hakkını ortadan kaldırmaz (m.610/3).

Örnek tenkis davası dilekçesi

Aşağıdaki iskelet bir başlangıç noktasıdır; köşeli parantezli alanlar dosyaya göre doldurulur.

Sık yapılan hatalar

• On yılı öğrenme tarihinden saymak. Öğrenmeye bağlı olan bir yıllık süredir; on yıl, vasiyetnamede açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılmasından işler.
• Miras sözleşmesini vasiyetname gibi saymak. Açılma tarihi kuralı yalnız vasiyetnameler içindir.
• Kardeş adına tenkis istemek. Kardeşlerin saklı payı 2007'den beri yoktur.
• Hesabı eksik kurmak. m.507 indirimleri ve m.508 eklemeleri yapılmadan bulunan tasarruf edilebilir kısım bilirkişi raporunda çöker.
• m.565/3'ü yanlış okumak. Ölçüt "son bir yıldaki olağan dışı bağış" değildir; son bir yıldaki âdet üzere hediyeler kapsam dışıdır.
• Sırayı atlamak. Ölüme bağlı tasarruflar yeterliyken sağlararası kazandırmaya gidilmez (m.570).
• Bölünmez malda sonuç ve istemi tek yollu yazmak. m.564'teki seçimlik hak dilekçede karşılanmalıdır.
• Muvazaa ile tenkisi karıştırmak. Biri tasarrufun geçersizliğini, diğeri indirilmesini ister; birlikte ileri sürülecekse terditli kurulmalıdır.

Tenkis sonrası mirasçılar arasında paylı mülkiyet kalıyorsa paylaşım için ortaklığın giderilmesi davası dilekçesi yazısı yol gösterir.

Beyan ile tenkis davası dilekçesi hazırlamak

Beyan'ın web editörüne mirasçılık belgesini, vasiyetnameyi, tapu ve banka kayıtlarını PDF, UDF, DOCX veya görsel olarak yükleyip talimatınızı yazarsınız; taranmış belgeler OCR ile okunur. Tür seçimi opsiyoneldir, belgelerden tespit edilir. Taslak, 10,8 milyon karar üzerinde yapılan emsal aramasından künyeli dayanaklarla hazırlanır ve DOCX, PDF veya UDF olarak dışa aktarılır. Hesap, süre ve talep kontrolü ise Av.K. m.34 uyarınca avukattadır.